فصول الحکمة؛ شرح فارسی بر منظومه(مبحث الهیات) - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٩٦٦ - اقسام فاعل بالعرض

فاعل بالذّات آن است كه بدون واسطه امرى فعلى از آن صادر شود مانند

حرارت كه فاعل بالذّات براى احراق است.

فاعل بالعرض آن است كه با واسطه منشاء صدور فعل باشد نظير سقمونيا

( شيره‌اى است حارّ و يابس چ نان چ ه صاحب منهاج گ فته) بالذّات فاعل ازاله صفراء

و بالعرض فاعل برودت است.

اقسام فاعل بالعرض‌

براى فاعل بالعرض اقسامى ذكر نموده‌اند:

١- آنكه فعل مستند به بعضى از افراد نوع باشد و آن را به نوع نسبت دهند

چ نان چ ه گ ويند انسان عالم است و حال آنكه اين فعل براى بعضى از افراد ثابت‌

است.

٢- آنكه فعل مستند به بعضى از افراد را به بعض ديگر نسبت دهند

چ نان چ ه گ ويند امير بلد را فتح نمود و حال آنكه فتح بلد مستند به لشگر است.

٣- آنكه فاعل فعلى را بجاى آورد كه به تبع آن فعل ديگرى در خارج‌

واقع شود كه اين فعل را بفاعل نيز نسبت دهند و آن نيز به اصنافى تقسيم شود.

الف: آنكه به تبع فعل فاعل امرى حاصل شود كه ضد فعل باشد همچون‌

مثالى كه گ ذشت در سقمونيا نسبت به ازاله صفراء و تبريد.

ب: آنكه فاعلى فعلى را بجاى آورد كه سبب ازاله مانع از فعلى شود سپس‌

آن فعل را كه حقيقتا مستند به زوال مانع است بفاعل نسبت دهند مثل اينكه سدّى را

كه مانع از جريان سيل است بردارد و سيل جارى شود كه در اينجا مى‌گويند فلانى‌

آب و سيل را جارى نمود با اينكه فى الواقع جريان مستند به او نيست بلكه به زوال‌

سدّ است.

ج: آنكه فاعل فعلى را بجاى آورد كه از سنخ ازاله نباشد و بتبع آن فعل‌

ديگرى در خارج حاصل شود كه آن را بوى استناد دهند چ نان چ ه آتشى را در زير ديگى‌

بيافروزد كه غذاى درون آن بپزد پ س پ خته شدن غذا فى الواقع مستند به‌